ISO 9606-1: ważność i przedłużenie uprawnień spawacza

PN-EN ISO 9606-1 opisuje egzamin kwalifikacyjny spawacza, który spawa stal ręcznie albo półautomatem, m.in. elektrodą otuloną (111), metodą MAG (135, 136, 138), TIG (141) albo gazowo (311). Świadectwo wydane według tej normy mówi pracodawcy, audytorowi i klientowi, jakie złącza wolno ci spawać i do kiedy. Dotyczy spawacza stali i kierownika, który pilnuje ważności uprawnień swoich ludzi.

Które wydanie normy obowiązuje

W Polsce obowiązuje PN-EN ISO 9606-1:2017-10 „Egzamin kwalifikacyjny spawaczy. Spawanie. Część 1: Stale”. To wprowadzenie normy EN ISO 9606-1:2017, która jest identyczna z ISO 9606-1:2012 z poprawką Cor 1:2012. Druga poprawka, Cor 2:2013, dotyczy tylko francuskiej wersji językowej i treści merytorycznej nie zmienia. Wydanie z 2017 roku dodało załączniki ZA i ZB, które wiążą normę z dyrektywami 2014/68/UE (urządzenia ciśnieniowe) i 2014/29/UE (proste zbiorniki ciśnieniowe).

ISO potwierdziła wydanie z 2012 roku w 2023 roku, ale norma jest w rewizji. W 2026 roku ukazał się projekt ISO/DIS 9606, który łączy dotychczasowe części od 1 do 5 w jeden dokument. To nadal projekt, więc jednostki egzaminują i przedłużają uprawnienia według wydania 2017-10.

Kogo dotyczy i czym różni się od innych dokumentów

Norma obejmuje spawanie ręczne i częściowo zmechanizowane, czyli takie, w którym to ty prowadzisz elektrodę, uchwyt albo palnik. Półautomat MAG mieści się w tym zakresie. Spawanie w pełni zmechanizowane i automatyczne jest poza nim.

PN-EN ISO 14732 dotyczy operatorów i nastawiaczy urządzeń zmechanizowanych i automatycznych, np. robota albo wózka spawalniczego. Aktualne wydanie międzynarodowe to ISO 14732:2025, w Polsce PN-EN ISO 14732:2026-01. To osobny egzamin z własnymi zasadami ważności.
Książka spawacza to polski dokument wydawany przez Łukasiewicz-GIT (dawny Instytut Spawalnictwa) absolwentom kursów. Egzaminator wpisuje do niej wyniki egzaminów. PRS przyjmuje ją jako dowód ukończenia szkolenia. Zakres, który sprawdza audytor, wynika jednak ze świadectwa egzaminu zgodnego z ISO 9606-1.
Aluminium to osobna część normy, ISO 9606-2. Świadectwo na stal go nie obejmuje.

Zmienne egzaminu

Świadectwo obejmuje konkretny zestaw zmiennych, każda ma skrót w oznaczeniu.

Zmienna	Skróty	Co to znaczy dla ciebie
Metoda (ISO 4063)	111, 135, 136, 138, 141, 311	Zmiana metody to zwykle nowy egzamin. Wyjątki: 135 i 138 obejmują się wzajemnie, a 141 obejmuje też 142, 143 i 145. Łuk zwarciowy w 131, 135 i 138 obejmuje inne rodzaje przenoszenia metalu, odwrotnie nie.
Wyrób	P (blacha), T (rura)	Rura o średnicy ponad 25 mm obejmuje też blachy.
Rodzaj spoiny	BW (czołowa), FW (pachwinowa)	Czołowa nie obejmuje pachwinowej bez dodatkowej próby.
Grupa spoiwa	FM1 do FM6	FM1 to spoiwa do stali niestopowych i drobnoziarnistych, FM5 do nierdzewnych. Zakres wyznacza grupa spoiwa, nie gatunek stali.
Rodzaj spoiwa	A, R, RA, RB, RC, RR, B, C; S, M, P, V, W, Y, Z; nm	Elektrody: np. B zasadowa, C celulozowa. Druty: S lity, M proszkowy z rdzeniem metalicznym. nm oznacza brak spoiwa.
Wymiary	s, t, D	s to grubość stopiwa w spoinie czołowej, t grubość materiału, D średnica zewnętrzna rury.
Pozycja (ISO 6947)	PA, PB, PC, PD, PE, PF, PG, PH, PJ, H-L045, J-L045	PF i PH to spawanie w górę, PG i PJ w dół. H-L045 i J-L045 to rura pochylona pod kątem 45 stopni.
Szczegóły spoiny	ss, nb, mb, bs, gb; sl, ml	ss jednostronnie, nb bez podkładki, mb z podkładką, bs dwustronnie, gb z gazową osłoną grani. sl i ml to jedna albo wiele warstw w spoinie pachwinowej.

Jak czytać oznaczenie świadectwa: przykład

Poniżej wymyślony przykład, ułożony tak jak typowe oznaczenie. Kolejność elementów ustala punkt 11 normy.

ISO 9606-1 135 P BW FM1 S s10 PF ss nb

ISO 9606-1: norma egzaminu, stale.
135: MAG drutem litym.
P: złącze próbne z blachy.
BW: spoina czołowa.
FM1: spoiwo do stali niestopowych i drobnoziarnistych, np. do S235 i S355.
S: drut lity.
s10: grubość stopiwa 10 mm.
PF: pozycja pionowa, spawanie w górę.
ss nb: spawanie jednostronne bez podkładki, grań formujesz sam.

Gaz osłonowy wpisuje się na świadectwie w osobnym polu, nie w oznaczeniu.

Zakres uznania: co daje wynik egzaminu

Zakres dla tego przykładu:

Element	Na egzaminie	Zakres uznania
Metoda	135	135 i 138
Wyrób	blacha	blachy i rury o średnicy zewnętrznej od 500 mm (obracane także mniejsze)
Rodzaj spoiny	BW	tylko spoiny czołowe
Spoiwo	FM1, S	FM1 i FM2, drut lity S i drut M
Grubość	s = 10 mm	od 3 do 20 mm
Pozycja	PF	PA i PF
Szczegóły	ss nb	m.in. ss nb, ss mb i bs

Ogólne zasady:

Spoina czołowa: dla s od 3 do 12 mm (bez 12) zakres to od 3 mm do 2s. Przy s od 12 mm, jeśli złącze ma co najmniej 3 warstwy, dostajesz zakres od 3 mm bez górnej granicy.
Spoina pachwinowa: przy t od 3 mm zakres zaczyna się od 3 mm bez górnej granicy. Przy cieńszych blachach to t do 2t, ale co najmniej do 3 mm, np. t = 1,4 mm daje od 1,4 do 3 mm.
Średnica rury: do 25 mm zakres od D do 2D, powyżej 25 mm od 0,5D, ale nie mniej niż 25 mm.
Pozycje spoin czołowych: PC obejmuje PA i PC, PE obejmuje PA, PC i PE, PH na rurze obejmuje PA, PE, PF i PH. H-L045 obejmuje wszystkie pozycje poza spawaniem w dół (PG, PJ, J-L045). PG obejmuje tylko PG.
Pozycje spoin pachwinowych: PB obejmuje PA i PB, PF na blasze obejmuje PA, PB i PF.
Grupy spoiw: FM1 i FM2 obejmują się wzajemnie, FM3 obejmuje FM1 do FM3, FM4 obejmuje FM1 do FM4, FM5 tylko FM5, a FM6 obejmuje FM5 i FM6.
Elektroda zasadowa (B) obejmuje też rutylowe i kwaśne, ale nie celulozowe (C). Odwrotnie to nie działa.
Jedna warstwa (sl) obejmuje tylko sl, wiele warstw (ml) obejmuje ml i sl.
Żeby ze świadectwem na BW spawać też pachwinowe, potrzebujesz dodatkowej próby pachwinowej (blacha co najmniej 10 mm, jedna warstwa, pozycja PB) albo złącza łączonego według załącznika C.

Badania złącza próbnego

Złącze z blachy ma co najmniej 200 mm długości, a ocenia się 150 mm. Egzaminator nadzoruje spawanie i oznacza złącze. Każde złącze przechodzi badanie wizualne, dalsze badania zależą od rodzaju spoiny.

Badanie	Spoina czołowa (BW)	Spoina pachwinowa (FW)
Wizualne (ISO 17637)	obowiązkowe	obowiązkowe
Radiograficzne (ISO 17636)	jedno z trzech: radiografia, zginanie albo łamanie	nieobowiązkowe, na rurach może zastąpić łamanie
Zginanie (ISO 5173)	jak wyżej	nie stosuje się
Łamanie (ISO 9017)	jak wyżej	obowiązkowe albo co najmniej 2 zgłady makro (ISO 17639), w tym jeden z miejsca ponownego zajarzenia

Gdy złącze czołowe badasz radiograficznie, a spawasz metodą 131, 135, 138 albo 311, dochodzi dodatkowe zginanie albo łamanie.
Przy stalach ferrytycznych od 8 mm radiografię może zastąpić badanie ultradźwiękowe (ISO 17640).
Przy zginaniu złączy cieńszych niż 12 mm bierze się 2 próbki od strony grani i 2 od strony lica, przy grubszych 4 próbki do zginania bocznego.
Ocena według ISO 5817: poziom B, a dla kilku niezgodności, m.in. nadlewu, nadmiernej wypukłości i nadmiernego przetopu, poziom C.

Ważność i przedłużanie uprawnień

Od kiedy liczysz ważność

Ważność zaczyna się w dniu spawania złącza próbnego, jeśli badania wypadły pozytywnie. Nie liczysz jej od daty wystawienia dokumentu.

Potwierdzenie co 6 miesięcy

Co 6 miesięcy osoba odpowiedzialna za spawanie u pracodawcy (koordynator spawania) albo egzaminator lub jednostka egzaminująca potwierdza na świadectwie, że spawałeś w zakresie uprawnień. Bez potwierdzenia świadectwo traci ważność. Jeśli przez pół roku nie spawałeś w zakresie uprawnień, nie ma czego potwierdzić.

Trzy sposoby przedłużenia według punktu 9.3

Przedłużenie przeprowadza egzaminator albo jednostka egzaminująca. Wariant zaznacza się na świadectwie już przy jego wystawianiu, więc ustal go z jednostką przed egzaminem.

Wariant	Co trzeba zrobić	Okres
a)	Nowy egzamin.	3 lata
b)	Dwa złącza wykonane w ostatnich 6 miesiącach ważności, zbadane radiograficznie, ultradźwiękowo albo niszcząco (łamanie lub zginanie), z zapisanymi wynikami. Złącza odtwarzają warunki egzaminu, poza grubością i średnicą zewnętrzną.	2 lata
c)	Bez testu, jeśli: pracujesz u tego samego producenta, który odpowiada za wyrób; jego system jakości jest zweryfikowany według ISO 3834-2 albo ISO 3834-3; producent dokumentuje, że twoje złącza mają akceptowalną jakość według norm wyrobu, w tych samych pozycjach, rodzaju spoiny (BW lub FW) i podparciu (mb lub nb).	bez terminu, dopóki są potwierdzenia co 6 miesięcy i spełnione warunki

Dla urządzeń ciśnieniowych kategorii II, III i IV według dyrektywy 2014/68/UE wariant c) nie jest dopuszczony (załącznik ZA). Wtedy świadectwo i przedłużenia a) i b) prowadzi jednostka notyfikowana albo uznana organizacja strony trzeciej.

Typowe błędy

Luka w potwierdzeniach co 6 miesięcy. Świadectwo przestaje być ważne.
Liczenie ważności od daty wystawienia zamiast od dnia spawania złącza.
Spawanie poza zakresem: pachwinowe przy świadectwie tylko na BW albo stal nierdzewna przy FM1.
Wariant b) na złączach wykonanych wcześniej niż w ostatnich 6 miesiącach ważności.
Wariant c) przy urządzeniach ciśnieniowych kategorii II, III i IV albo po zmianie pracodawcy.

Jak się przygotować i co zabrać na egzamin

Ustal z pracodawcą zakres, którego potrzebujesz w produkcji: metoda, BW czy FW, grubości, pozycje. Rura w H-L045 daje szerszy zakres pozycji niż blacha w PF.
Poproś o WPS do egzaminu i ćwicz dokładnie według niej: ta sama grubość, ukosowanie, spoiwo i pozycja. WPS musi leżeć na stanowisku egzaminacyjnym.
Ćwicz przerwanie i ponowne zajarzenie. Na egzaminie musi być co najmniej jedno w grani i jedno w warstwie licowej, a egzaminator je oznacza.
Łam własne spoiny pachwinowe. Przełom od razu pokaże brak przetopu w grani i przyklejenia.
Przygotuj dokumenty. W PRS przy pierwszej certyfikacji potrzebujesz wniosku, kopii zaświadczenia o ukończeniu szkolenia albo książki spawacza i aktualnych badań lekarskich, musisz też być pełnoletni. Weź dokument tożsamości, a wymagania swojej jednostki sprawdź przed terminem.
Część teoretyczna jest w normie zalecana, nie obowiązkowa (załącznik B), ale jednostki ją prowadzą. W PRS to test z 25 pytań na 60 minut, zaliczenie od 15 poprawnych odpowiedzi.

Trenuj tą samą metodą, którą zdajesz. Jeśli nie masz w warsztacie półautomatu albo TIG-a, możesz wynająć spawarkę na czas przygotowań albo kupić używaną spawarkę, która zostanie w firmie po egzaminie.

Najczęstsze pytania

Jak długo ważne jest świadectwo spawacza według ISO 9606-1?

Przy wariancie a) 3 lata, przy b) 2 lata, przy c) bez terminu. W każdym wariancie potrzebne jest potwierdzenie co 6 miesięcy.

Kto podpisuje potwierdzenie co pół roku?

Osoba odpowiedzialna za spawanie u pracodawcy, zwykle koordynator spawania, albo egzaminator lub jednostka egzaminująca.

Co się dzieje ze świadectwem, gdy zmieniasz pracę?

Świadectwo jest twoje, ale potwierdzenia co 6 miesięcy muszą iść bez przerwy. Wariant c) przestaje działać, bo jest związany z producentem.

Czy egzamin na blasze obejmuje rury?

Częściowo: rury o średnicy zewnętrznej od 500 mm, a rury obracane w czasie spawania także mniejsze (punkt 5.3 normy). W drugą stronę jest łatwiej: rura o średnicy ponad 25 mm obejmuje blachy.

Czy ze świadectwem na spoinę czołową mogę spawać pachwinowe?

Nie wprost. Potrzebujesz dodatkowej próby pachwinowej albo złącza łączonego według załącznika C.

Świadectwo spawacza ISO 9606-1: oznaczenie, zakres i przedłużanie