Koordynator spawania ISO 14731: zadania, IWE, IWT, IWS

PN-EN ISO 14731:2019-05 opisuje, jakie zadania obejmuje koordynacja spawania w zakładzie, kto za nie odpowiada i jakie kompetencje musi mieć koordynator. Dotyczy firm, które spawają według PN-EN ISO 3834-2 lub 3834-3, w tym wytwórców konstrukcji stalowych w klasach EXC2, EXC3 i EXC4 według PN-EN 1090-2. Norma ma 11 stron i nie wymaga konkretnego dyplomu: poziom koordynatora dobiera wytwórca do swojej produkcji.

Norma w skrócie

Wydanie: ISO 14731:2019 (trzecie wydanie, luty 2019), w Polsce PN-EN ISO 14731:2019-05. Zastąpiło wydanie z 2006 roku. ISO potwierdziło jego aktualność w 2024 roku.
Budowa: najważniejsze części to rozdział 4 (zadania i odpowiedzialność), 5 (opis stanowiska), 6 (kompetencje) i dwa załączniki: A (ocena koordynatorów) i B (lista zadań).
Definicja: koordynacja spawania to koordynacja wszystkich operacji spawalniczych i związanych ze spawaniem. Koordynatorem może być jedna osoba albo zespół. W polskich dokumentach, np. Łukasiewicz-GIT, spotkasz też nazwę nadzór spawalniczy.
Odpowiedzialność: koordynacja należy wyłącznie do wytwórcy, który wyznacza co najmniej jedną osobę odpowiedzialną za koordynację.

Kiedy koordynator spawania jest wymagany

Sama PN-EN ISO 14731 nie mówi, kto musi mieć koordynatora. Robią to normy, które ją przywołują, najczęściej PN-EN ISO 3834 (części 2, 3 i 4 w wydaniu 2021-09) i PN-EN 1090-2 (obecnie PN-EN 1090-2+A1:2024-10).

Sytuacja	Wymagania PN-EN ISO 3834	Koordynator wg ISO 14731
Konstrukcja w klasie EXC1	część 4 (podstawowe)	brak takiego punktu; wystarczy odpowiedni nadzór nad produkcją spawalniczą
Konstrukcja w klasie EXC2	część 3 (standardowe)	wymagany
Konstrukcja w klasie EXC3 lub EXC4	część 2 (pełne)	wymagany
Inny wyrób, gdy umowa lub norma wyrobu żąda ISO 3834-2 albo 3834-3	część 2 lub 3	wymagany

PN-EN 1090-2 dokłada wymagany poziom wiedzy technicznej koordynatora: podstawowy (B), specjalistyczny (S) albo pełny (C). Tablica w EN 1090-2 (w wydaniu 2018 to tablica 14) wiąże go z klasą wykonania, gatunkiem stali i grubością: wyższa klasa, stal o wyższej wytrzymałości i grubszy materiał oznaczają wyższy poziom. Zmiana A1:2024 dodała wymagania dla nadzoru spawalniczego i poziomu jego wiedzy przy spawaniu stali wysokowytrzymałych HSS (komunikat TÜV Rheinland).

Obowiązki koordynatora spawania: lista z załącznika B

Załącznik B jest normatywny i ma 20 punktów. Wybierasz te, które dotyczą twojej produkcji, i uzupełniasz je o wymagania norm wyrobu i umów. Przykład z normy: bez badań niszczących i obróbki cieplnej po spawaniu odpadają punkty B.14 c) i B.15. Zadanie może polegać na opracowaniu, nadzorze albo sprawdzeniu i udziale w badaniu.

Obszar	Punkty	Co robisz w praktyce
Przegląd wymagań	B.1	Czytasz zamówienie: normy, klasa wykonania, poziom jakości spoin, badania. Potwierdzasz, że zakład to wykona.
Przegląd techniczny	B.2	Sprawdzasz rysunki: rodzaj i położenie złączy, dostęp do spoin, kryteria odbioru.
Podwykonawstwo	B.3	Oceniasz podwykonawcę (spawanie, kontrola, badania nieniszczące) i przekazujesz mu wymagania.
Personel	B.4	Pilnujesz uprawnień spawaczy i operatorów, np. według PN-EN ISO 9606-1, zgodnie z umową.
Sprzęt	B.5	Sprawdzasz przydatność spawarek i osprzętu, środki ochrony związane z procesem, konserwację oraz weryfikację i walidację urządzeń.
Produkcja	B.6-B.9	Planujesz kolejność spawania i montażu, prowadzisz kwalifikowanie technologii (WPQR), przygotowujesz WPS i instrukcje robocze.
Materiały	B.10, B.11	Pilnujesz doboru, przechowywania i wydawania materiałów dodatkowych oraz dokumentów kontroli, oznaczenia i składowania materiału podstawowego.
Kontrola	B.12-B.15	Planujesz i nadzorujesz badania przed spawaniem, w trakcie i po nim oraz obróbkę cieplną po spawaniu, jeśli ją stosujesz.
Niezgodności	B.16	Decydujesz o naprawach spoin, ponownej kontroli i działaniach korygujących.
Pomiary i dokumentacja	B.17-B.19	Pilnujesz kalibracji lub walidacji przyrządów pomiarowych, identyfikowalności i zapisów jakości.
BHP i środowisko	B.20	Uwzględniasz BHP i ochronę środowiska. Punkt dodany w wydaniu 2019.

Przy punkcie „sprzęt” potrzebujesz dowodu konserwacji spawarek. Jeśli przeglądy zlecasz na zewnątrz, w pakiecie serwisowym robimy przeglądy, czyszczenie i pomiary elektryczne spawarek. Protokół z pomiarów, który dołączysz do zapisów konserwacji, dostajesz w płatnym pakiecie. Jeśli twoja procedura wymaga walidacji spawarek, zamawiasz ją jako dodatek VALIDATION i przed zleceniem ustalasz z nami normę, według której ma być wykonana.

IWE, IWT, IWS: poziomy kompetencji i różnice

Rozdział 6 dzieli koordynatorów na trzy poziomy. Wytwórca dobiera poziom do złożoności wyrobu, skutków awarii wyrobu spawanego i wymaganej części PN-EN ISO 3834. Od 2019 roku norma nie wymienia kwalifikacji IIW, więc przypisanie w tabeli pochodzi z wytycznej IIW IAB-362-19.

Poziom	Czego oczekuje norma	Kwalifikacja IIW
Pełny (C)	rozwiązuje bardzo złożone, nieprzewidywalne problemy, wybiera najlepsze rozwiązanie techniczne i ekonomiczne, określa i zmienia zadania personelu	IWE, Międzynarodowy Inżynier Spawalnik
Specjalistyczny (S)	rozwiązuje zaawansowane problemy przy złożonych wyrobach, dobiera rozwiązania, określa zadania personelu	IWT, Międzynarodowy Technolog Spawalnik
Podstawowy (B)	rozwiązuje typowe problemy, nadzoruje standardowe prace z drobnymi zmianami	IWS, Międzynarodowy Mistrz Spawalnik; w węższym zakresie IWP, Międzynarodowy Instruktor Spawalniczy

Nazw pełny, specjalistyczny i podstawowy używa Łukasiewicz-GIT; w angielskim tekście normy to comprehensive, specific i basic. Litery C, S i B w EN 1090-2 oznaczają te same trzy poziomy.

Koordynator bez dyplomu IIW

Norma nie wymaga dyplomu IIW. Wymaga, żeby koordynator wykazał kompetencje w przydzielonych zadaniach i wiedzę zdobytą przez wykształcenie, szkolenia lub praktykę. Wymagane wykształcenie i staż możesz wpisać do opisu stanowiska. Według wytycznej IIW koordynatorem może być też osoba bez dyplomu, jeśli ma gruntowne doświadczenie w produkcji swojego wyrobu.

Załącznik A podpowiada, jak to ocenić: doświadczenie z podobnymi wyrobami i materiałami, znajomość WPS, WPQR i uprawnień spawaczy, znajomość PN-EN ISO 3834 i 14731, rozwiązywanie problemów w produkcji. Ocena może mieć formę rozmowy albo obchodu hali. Najlepiej, gdy prowadzi ją osoba o tym samym lub wyższym poziomie kompetencji. Przy certyfikacji zakładu audytor prowadzi z koordynatorem bez dyplomu IIW lub EWF rozszerzoną rozmowę fachową. Takie uznanie dotyczy konkretnego zakładu i zakresu produkcji, nie przenosi się na nowego pracodawcę.

Co zmieniło wydanie 2019 względem 2006

Zniknęło informacyjne odniesienie do IIW, czyli dawny załącznik A z zaleceniami wiedzy technicznej. Powodem były zasady prawa konkurencji przy pracach normalizacyjnych.
Nowy załącznik A opisuje ocenę personelu koordynacji spawania.
Zniknął termin „odpowiedzialny koordynator spawania” (RWC). Skrót nadal spotkasz w formularzach audytowych.
Rozdział 6 wprowadził pojęcie kompetencji i trzy poziomy kompetencji. Wcześniej norma mówiła o poziomach wiedzy technicznej.
Doszedł punkt B.20: BHP i środowisko.

Przydział zadań krok po kroku

Wybierz zadania. Przejdź punkty od B.1 do B.20 i zaznacz te, które dotyczą twojej produkcji. Dopisz wymagania z PN-EN 1090-2 lub umowy.
Napisz opis stanowiska dla każdej osoby koordynacji. Minimum według normy: zadania, odpowiedzialność i zakres upoważnień.
Nadaj upoważnienia do podpisu. Koordynator może w imieniu wytwórcy zatwierdzać dokumenty techniczne, np. WPS i raporty z nadzoru. Zapisz, co dokładnie podpisuje.
Podziel odpowiedzialność, gdy osób jest kilka. Na przykład IWE zatwierdza WPS i decyduje o naprawach, a mistrz z IWS nadzoruje zmianę i parametry spawania. Każdy wybrany punkt załącznika B przypisz do konkretnej osoby.
Ustal zastępstwo. Norma nie ma osobnego punktu o zastępcy, ale PN-EN 1090-2 w klasach od EXC2 do EXC4 wymaga, żeby koordynacja trwała przez cały czas spawania. Wyznacz zastępcę na urlop i chorobę, z własnym opisem stanowiska. W raportach z certyfikacji zakładowej kontroli produkcji spotkasz osobne pole na zastępcę koordynatora.
Oceń i zapisz kompetencje według załącznika A. Zachowaj notatkę z oceny oraz kopie dyplomów i certyfikatów.

Koordynator zewnętrzny w małej firmie

Koordynację możesz zlecić osobie z zewnątrz na umowę. Zadania takiego koordynatora muszą być określone i udokumentowane, a odpowiedzialność za zgodność zostaje przy wytwórcy. Norma w uwadze do tego punktu podpowiada, co wpisać do umowy: wizyty w zakładzie i raporty z wizyt z celem i wykonanymi czynnościami.

Powołanie nie przechodzi na inną firmę. Jeśli ten sam IWE obsługuje trzy zakłady, każdy powołuje go osobno, z własnym opisem stanowiska. Praktyczny układ: na hali zostaje twój mistrz, który pilnuje parametrów i instruuje spawaczy, a koordynator zewnętrzny robi przegląd wymagań, WPS, WPQR i niezgodności.

Braki, które audytor może uznać za niezgodność

brak opisu stanowiska albo opis bez zakresu upoważnień,
brak zapisu z oceny kompetencji koordynatora bez dyplomu,
poziom koordynatora niedopasowany do klasy EXC, gatunku stali i grubości,
koordynator zewnętrzny bez pisemnego zakresu zadań,
powołanie przeniesione z poprzedniej firmy koordynatora zamiast własnego.

Jak zostać IWE, IWT, IWS lub IWP w Polsce

System IIW i EWF prowadzi w Polsce Sieć Badawcza Łukasiewicz, Górnośląski Instytut Technologiczny, Centrum Spawalnictwa w Gliwicach (dawny Instytut Spawalnictwa). Pełni funkcję autoryzowanej organizacji nominowanej (ANB): powołuje komisje egzaminacyjne, wydaje dyplomy IIW i EWF oraz certyfikaty kompetencji. Kursy na wszystkie poziomy prowadzi jego ośrodek szkoleniowy w Gliwicach, a kursy IWE także zatwierdzone ośrodki (ATB) na politechnikach w Gdańsku, Wrocławiu, Warszawie, Krakowie, Częstochowie i na ZUT w Szczecinie (lista ATB).

Kurs	Minimalne warunki przyjęcia
IWE	tytuł inżyniera po co najmniej 3-letnich studiach STEM; inne studia: 3 lata praktyki w obróbce metali lub spawalnictwie w ostatnich 5 latach i kurs IWE 0 zakończony zdanym egzaminem
IWT	liceum lub technikum z matematyką, fizyką i chemią; bez fizyki i chemii: 2 lata praktyki w ostatnich 5 latach; inne wykształcenie: 5 lat praktyki w ostatnich 8 latach i kurs IWS 0 zakończony zdanym egzaminem
IWS	wiek 20 lat; zawodowa szkoła techniczna i 2 lata praktyki albo liceum ogólnokształcące i 4 lata praktyki
IWP	wiek 21 lat, zawodowa szkoła techniczna, uprawnienia spawacza H-L045 ss nb (albo PC i PH ss nb) według PN-EN ISO 9606-1 lub 9606-2 i 3 lata pracy jako spawacz blach lub rur

Do egzaminu dopuszcza obecność na co najmniej 90% zajęć. W komisji zasiadają osoby, które nie uczyły kandydata. Dyplom dostajesz do 6 tygodni po egzaminie. Dyplom IIW nie ma daty ważności. Certyfikat kompetencji (np. CIWE) jest ważny 3 lata i wymaga 3 lat pracy w spawalnictwie, w tym 2 na stanowisku zgodnym z kwalifikacją, oraz co najmniej 3 szkoleń aktualizujących w ostatnich 3 latach. Terminy kursów i cennik publikuje Łukasiewicz-GIT.

Najczęstsze pytania

Kto może być koordynatorem spawania i czy musi mieć IWE?

Osoba, którą wytwórca powoła i której kompetencje udokumentuje na poziomie dobranym do produkcji. Dyplom nie jest obowiązkowy, ale dyplom IWE, IWT lub IWS najprościej je potwierdza. Bez dyplomu licz się z rozszerzoną rozmową fachową z audytorem.

Czym różnią się IWE, IWT, IWS i IWP?

Zakresem odpowiedzialności. IWE odpowiada poziomowi pełnemu, IWT specjalistycznemu, IWS podstawowemu. IWP to instruktor spawalniczy z uprawnieniami spawacza i wiedzą podstawową w węższym zakresie.

Czy przy EXC1 potrzebny jest koordynator?

Dla EXC1 obowiązuje PN-EN ISO 3834-4, która nie ma punktu o koordynatorze, tylko wymaga odpowiedniego nadzoru nad spawaniem. Koordynator według PN-EN ISO 14731 jest wymagany od EXC2.

Czy jeden koordynator może pracować dla kilku firm?

Tak, jeśli każda firma powoła go osobno, opisze jego zadania oraz upoważnienia i zapewni koordynację w czasie spawania. Odpowiedzialność za zgodność zostaje przy każdym wytwórcy.

Jak długo ważny jest dyplom i certyfikat?

Dyplom IIW lub EWF jest bezterminowy. Certyfikat kompetencji z Łukasiewicz-GIT jest ważny 3 lata. Dokumenty do ponownej certyfikacji składasz w ciągu 3 miesięcy przed upływem ważności.

Kto podpisuje WPS i raporty z nadzoru?

Osoba upoważniona przez wytwórcę w opisie stanowiska. Norma pozwala koordynatorowi zatwierdzać takie dokumenty w imieniu wytwórcy, ale zakres podpisu musi wynikać z upoważnienia.

Koordynator spawania wg PN-EN ISO 14731: zadania, IWE, IWT, IWS